Historia Zamku Świętego Anioła: od grobowca Hadriana do muzeum

W skrócie. Zamek Świętego Anioła (Castel Sant’Angelo) zaczął się w latach 130. n.e. jako grobowiec, który cesarz Hadrian kazał zbudować dla siebie i swoich następców na prawym brzegu Tybru, ukończony w 139 roku. W V wieku stał się twierdzą, w średniowieczu i renesansie był fortecą, więzieniem i schronieniem papieży, a w 1870 roku przeszedł na własność państwa włoskiego. Od 1925 roku jest muzeum narodowym. Artykuł opiera się na stronach muzeum i Ministerstwa Kultury, przeczytanych 24 października 2026, oraz na trzech przewodnikach z domeny publicznej: Central Italy and Rome Karla Baedekera (wyd. 15, Lipsk, 1909), A Handbook of Rome and its Environs Johna Murraya (wyd. 8, Londyn, 1867) i Walks in Rome Augustusa Hare’a (wyd. 15 poprawione, t. II, Londyn, 1902). Zawierają błędy i dawne przypisania, więc czytamy je jako świadectwa swoich czasów. Gdy źródła się różnią, mówimy o tym.

Tabela dat

Mauzoleum Hadriana

Strona Ministerstwa Kultury datuje budowlę tylko na II wiek n.e. Dawne przewodniki podają więcej. Baedeker (1909, s. 357) pisze, że rozpoczęto ją w 136, a ukończył w 139 Antoninus Pius, Murray (1867, s. 70) mówi „około roku 130 n.e.”, a strony muzeum mówią, że zaczęto w 135, więc piszemy tylko, że zbudowano ją w latach 130. Hadrian zmarł w 138, według Murraya (s. 71), a od niego do Karakalli, w 217, cesarze i ich rodziny byli tu chowani, mówi Baedeker. Most Hadriana, Pons Aelius, łączył grobowiec z miastem.

Baedeker opisuje kwadratową podstawę z olbrzymim walcem nad nią, zwieńczonym w rekonstrukcjach kolosalnym posągiem. Nazywa te rekonstrukcje przypuszczeniami i my robimy tak samo. Murray i Hare, powtarzając Prokopiusza, mówią, że podczas oblężenia Gotów w 537 roku obrońcy zrzucali posągi z grobowca na napastników. Traktujemy to jako opowieść historyka z VI wieku.

Twierdza i legenda Anioła

W V wieku grobowiec przekształcono w umocnienie strzegące mostu i miasta. Data jest niepewna: Baedeker sugeruje 405, Murray i Hare 423, a włoska Wikipedia 403. Muzeum mówi tylko, że włączono go w mury miasta i przekształcono w małą twierdzę. W 537 roku, podczas oblężenia gockiego, twierdza wytrzymała.

Nazwa pochodzi z tradycji. Baedeker (1909, s. 357) pisze, że w 590 roku Grzegorz Wielki, prowadząc procesję przeciw zarazie, „ujrzał archanioła Michała chowającego miecz nad Castel Sant’ Angelo” (tłumaczenie własne). Murray (1867, s. 71) zauważa, że nazwa „nie wydaje się stosowana przez kilka stuleci po tym wydarzeniu” (tłumaczenie własne). Na szczycie pojawiła się kaplica, a potem kilka posągów anioła. Marmurowy anioł Raffaella da Montelupo stoi dziś na Cortile dell’Angelo, a spiżowy, który wieńczy zamek, jest dziełem Petera Antona von Verschaffelta, zamówionym na Jubileusz 1750 roku, według muzeum; Baedeker podaje 1752, inne źródła 1753.

W X wieku rzymskie rody szlacheckie trzymały zamek jako twierdzę. W 1367 roku jego klucze przekazano papieżowi Urbanowi V, według muzeum. Rzymianie prawie go zniszczyli w latach 1378-1379, a Bonifacy IX kazał go odnowić od 1395.

Passetto i rezydencja papieży

Od końca XV wieku papieże wzmacniali zamek. Murray (s. 72) i Hare (s. 163) mówią, że Aleksander VI podwyższył górną część i zbudował u podstawy bastion z trawertynu około roku 1500, a Baedeker dodaje, że Juliusz II go rozbudował. Paweł III Farnese (1534-1549) uczynił z niego rezydencję z największym przepychem, według muzeum, z apartamentem ozdobionym freskami Perina del Vaga.

Passetto di Borgo to podniesiony korytarz w murach leońskich, który łączy Watykan z zamkiem. Co do daty źródła się różnią. Strona muzeum mówi o połączeniu z 1277 roku za Mikołaja III Orsiniego i dodaje, że w 1565 roku, za Piusa IV, nowy pierścień murów wokół pałaców watykańskich odebrał mu rolę obronną. Murray (s. 72) i Hare (s. 163) piszą, że rozpoczął go Jan XXIII w latach 1410-1411, a ukończył Aleksander VI, a Baedeker (s. 357) mówi, że papieże mieli, jak się zdaje, kryte przejście przed końcem XIII wieku. Nie podajemy jednego roku. Jego użycie nie budzi wątpliwości. W 1527 roku, podczas Złupienia Rzymu, Klemens VII schronił się w zamku, gdzie, słowami Baedekera, „znosił straszliwe oblężenie” (tłumaczenie własne). Muzeum mówi, że dotarł tam korytarzem. Hare (s. 165) dodaje, że Aleksander VI korzystał z niego w 1494 roku, gdy przybył Karol VIII, szczegół, którego nie mogliśmy potwierdzić na stronie muzeum. W 1644 roku Urban VIII zbudował zewnętrzne bastiony. O dzisiejszych wycieczkach po korytarzu przeczytasz w przewodniku o tym, co zobaczyć.

Więzienie

Przez wieki zamek był także więzieniem, a muzeum mówi, że od XVII wieku było to prawie wyłącznie więzienie polityczne. Dawne przewodniki wymieniają słynnych więźniów z wielką ostrożnością. Baedeker (1909, s. 359) pisze, że Beatrice Cenci i Benvenuto Cellini „podobno byli tu więzieni” (tłumaczenie własne). W sprawie Beatrice Cenci Hare (1902, s. 164) jest bardziej bezpośredni: „jest bardzo wątpliwe, by kiedykolwiek była tu więziona” (tłumaczenie własne). To więc tradycja, a nie fakt. Hare mówi, że pokazuje się celę Celliniego i więzienie Cagliostra oraz że kardynał Carafa został w zamku uduszony w 1561 roku za Piusa IV. Cagliostro został aresztowany przez Inkwizycję pod koniec 1789 roku i zamknięty w zamku, według angielskiej Wikipedii, ale Baedeker (s. 127) podaje, że zmarł w San Leo w 1795, więc nie piszemy, że zmarł tutaj.

Zamek pojawia się też w operze. Akt trzeci Toski Pucciniego, wystawionej po raz pierwszy w Teatro Costanzi w Rzymie 14 stycznia 1900 roku, rozgrywa się właśnie tu, a strona muzeum wspomina o operze.

Od 1870 roku do muzeum

Artyleria francuska stacjonowała w zamku w 1867 roku, według Murraya (s. 73), a Hare (s. 165) podaje obecność Francuzów jako lata 1849-1870. W 1870 roku zamek przeszedł na własność państwa włoskiego jako więzienie wojskowe i koszary, mówią muzeum i Ministerstwo Kultury. Hare zauważa, że część zewnętrznych bastionów rozebrano w 1887 roku, a Baedeker, że most Świętego Anioła odnowiono w latach 1892-1894 przy regulacji Tybru. Renowacja zamku rozpoczęła się w 1901 roku pod kierunkiem pułkownika Mariana Borgattiego. Po wystawach i reorganizacji w latach 1911-1925 stał się w 1925 roku muzeum narodowym.

Ostatnie lata przyniosły nowe sale. Appartamento del Castellano otwarto dla zwiedzających 11 grudnia 2024, Passetto di Borgo otwarto ponownie z wycieczkami z przewodnikiem 23 grudnia 2024, a Sale Farnesiane otwarto ponownie 20 czerwca 2026. Muzeum należy do państwa i wchodzi w skład instytutu Panteon i Zamek Świętego Anioła Ministerstwa Kultury. O tym, co można zobaczyć dziś, przeczytasz w artykule co zobaczyć. Zasady na miejscu znajdziesz we wskazówkach na wizytę, a ceny i zasadę dokumentu tożsamości w przewodniku po biletach.